Умайн хүзүүний эсийн шинжилгээ (Пап тест) ба HPV: Хэдэн настайгаас, хэр олон удаа, хариуг хэрхэн унших вэ

Танилцуулга

Эмэгтэйчүүдийн эрүүл мэндийн тухай ярихад хамгийн их түгшүүр төрүүлдэг хэрнээ хамгийн амархан урьдчилан сэргийлж болдог нэгэн өвчин бий. Энэ бол умайн хүзүүний хорт хавдар юм. Олон эмэгтэйчүүд эмэгтэйчүүдийн үзлэгт орохоос эмээж, шинжилгээ өгөхөө хойшлуулсаар цаг хугацаа алддаг.

Гэвч орчин үеийн анагаах ухаан хөгжсөн өнөө үед ердөө 10-хан минутыг өөртөө гаргаснаар энэ аюулт өвчнөөс бүрэн хамгаалагдах боломжтой. Үүний тулд ердөө тогтмол хугацаанд умайн хүзүүний эсийн шинжилгээ өгөхөд л хангалттай юм.

Энэхүү нийтлэлээр бид умайн хүзүүний эсийн шинжилгээ буюу Пап тест гэж юу болох, түүнийг хэдэн настайгаасаа эхэлж хэр олон удаа өгөх ёстой, шинжилгээний хариуг хэрхэн унших болон HPV вирустэй ямар холбоотойг маш энгийнээр тайлбарлаж өгөх болно.

Умайн хүзүүний хавдар яагаад «сэргийлж болдог» хавдар вэ?

Хорт хавдар гэдэг үг сонсогдоход л хүнд хэцүү санагддаг ч умайн хүзүүний хорт хавдар нь анагаах ухааны түүхэнд урьдчилан сэргийлэх, бүрэн эмчлэх боломжтойд тооцогддог цөөн хавдрын нэг юм. Үүний шалтгаан нь вирусийн гарал үүсэл болон хавдар болон хөгжих урт хугацаатай шууд холбоотой.

Умайн хүзүүний хорт хавдрын бараг бүх тохиолдол хүний папиллома вирусийн (HPV) өндөр эрсдэлт төрлүүдээс үүсдэг. Энэхүү вирусийн халдвар нь бэлгийн замаар маш өргөн тархдаг бөгөөд ялангуяа HPV 16 ба 18 төрөл нь умайн хүзүүний хавдрын ойролцоогоор 76 хувийг үүсгэдэг болох нь тогтоогдсон.

Хамгийн чухал нь, HPV вирусийн халдвар авснаас хойш шууд хавдар үүсчихдэггүй. Вирус умайн хүзүүний эсийг гэмтээж, хавдар үүсгэх хүртэл ихэвчлэн 15–20 жил шаардагддаг байна. Харин дархлаа сул хүмүүсийн хувьд энэ хугацаа арай богино буюу 5–10 жил байдаг.

Энэхүү урт хугацаа нь бидэнд хавдрын урьдал өөрчлөлтийг хавдар болохоос нь өмнө илрүүлж, эмчилж, эрүүлжих асар том боломжийг олгодог. Дэлхийн хэмжээнд 2024 онд ойролцоогоор 604 000 шинэ тохиолдол бүртгэгдэж, 280 000 нас баралт бүртгэгдсэн харамсалтай тоо баримт бий. Хэрэв эмэгтэйчүүд тогтмол шинжилгээнд хамрагддаг байсан бол энэ тоог хэд дахин бууруулах боломжтой байлаа.

Энэ өвчнөөс сэргийлэх анхны том алхам бол вакцинжуулалт юм. Дэлхий даяар HPV-ийн эсрэг вакциныг 9–14 насны охидод, бэлгийн амьдрал эхлэхээс өмнө хийхийг тэргүүн ээлжинд зөвлөдөг.

Эсийн шинжилгээ (Пап тест) гэж юу вэ, хэрхэн авдаг вэ?

Умайн хүзүүний эсийн шинжилгээ буюу олон улсын нэршлээр Пап тест нь умайн хүзүүний сувгаас эсийн дээж авч, микроскопоор харж шинжлэх арга юм. Энэхүү шинжилгээ нь хавдрын эсийг шууд илрүүлэхээс гадна хавдар болохоос өмнөх шатанд байгаа эсийн хэвийн бус өөрчлөлтийг олж харах зорилготой.

Шинжилгээг эмэгтэйчүүдийн тольны үзлэгийн үеэр маш хурдан хугацаанд гүйцэтгэдэг. Эмч умайн хүзүүний шилжилтийн бүс буюу эсийн өөрчлөлт хамгийн их явагддаг хэсгээс зориулалтын зөөлөн сойзоор арчиж дээж авдаг.

Шинжилгээ авах үйл явц өөрөө 5 минутаас бага хугацаанд үргэлжлэх бөгөөд эмэгтэйчүүдийн ерөнхий үзлэгтэй нийлээд ойролцоогоор 10 минут л болно. Шинжилгээ хийлгэх үед ихэвчлэн өвддөггүй, харин бага зэрэг тухгүй, базах шиг эвгүй мэдрэмж төрж болно. Шинжилгээ өгсний дараа хэдэн цагийн турш бага зэрэг толбо бүхий цус гарч болох бөгөөд энэ нь хэвийн үзэгдэл юм.

HPV шинжилгээ юугаараа ялгаатай вэ?

Бэлгийн замаар дамжих халдваруудыг шалгах явцад умайн хүзүүний эсийн шинжилгээ болон HPV шинжилгээ гэсэн хоёр өөр ойлголт гарч ирдэг. Олон хүн үүнийг нэг зүйл гэж андуурдаг ч тэдгээр нь өөр өөр зорилготой, өөр өөр зүйлийг илрүүлдэг шинжилгээнүүд юм.

• Пап тест (Эсийн шинжилгээ): Умайн хүзүүний эсүүдэд бүтцийн өөрчлөлт орсон эсэхийг микроскопоор харж шалгана. Өөрөөр хэлбэл, вирус хэдийнэ эсийг гэмтээгээд эхэлсэн үү гэдгийг хардаг.

• HPV шинжилгээ (PCR): Умайн хүзүүний эсэд хавдар үүсгэх эрсдэлтэй вирус байгаа эсэхийг ДНХ-ийн түвшинд шалгадаг. Өөрөөр хэлбэл, эсийг гэмтээж амжаагүй байхад нь вирусийг өөрийг нь илрүүлдэг.

Орчин үеийн анагаах ухаанд нэг дээж ашиглан лабораторийн шинжилгээ-гээр эсийн өөрчлөлт болон HPV вирусийг хамтад нь шалгах боломжтой болсон. Үүнийг хамтарсан тест (Co-testing) гэж нэрлэдэг.

Пап тест нь умайн хүзүүний өөрчлөлтийг 100 хувь илрүүлж чаддаггүй тул тогтмол давтамжтайгаар өгч, хянуулж байх нь маш чухал юм.

Хэдэн настайгаасаа, хэр олон удаа шинжилгээ өгөх вэ?

Умайн хүзүүний өөрчлөлтийг цаг алдалгүй илрүүлэхийн тулд шинжилгээг насны бүлэгт тохирсон давтамжтайгаар өгөх шаардлагатай. Монгол Улсын үндэсний хөтөлбөр болон олон улсын зөвлөмжүүд хоорондоо бага зэрэг ялгаатай байдаг.

Монголд хэрэгжиж буй улсын эрт илрүүлгийн хөтөлбөр-өөр 30–60 насны эмэгтэйчүүдийг 3 жил тутам умайн хүзүүний эсийн шинжилгээнд өрхийн эмнэлгээр үнэ төлбөргүй хамруулдаг. Энэхүү шинжилгээний хариу ихэвчлэн 14 хоногоос 1 сарын дотор гардаг байна. Хэрэв танд ямар нэгэн зовиур илэрвэл насыг хүлээлгүйгээр шууд шинжилгээ өгөх боломжтой.

Олон улсын тэргүүлэх эрүүл мэндийн байгууллагуудын зөвлөмжийг доорх хүснэгтээр нэгтгэн харуулав.

Насны ангилал	Зөвлөмж болгох давтамж	Шинжилгээний төрөл
21–29 нас	3 жил тутам	Эсийн шинжилгээ (Пап тест)
30–65 нас	5 жил тутам эсвэл 3 жил тутам эсвэл 5 жил тутам	HPV шинжилгээ дангаар нь Пап тест дангаар нь Хоёр шинжилгээг хамтад нь (Co-testing)
65-аас дээш нас	Өмнөх шинжилгээнүүд хэвийн байсан бол зогсоож болно	Шаардлагагүй

Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагаас (ДЭМБ) 30 наснаас эхлэн HPV шинжилгээг 5–10 жил тутамд тогтмол өгөхийг зөвлөдөг. Хэрэв эмэгтэй хүн умайн хүзүүг бүрэн авах мэс засал хийлгэсэн бол (хавдрын бус шалтгаанаар) дахин шинжилгээ өгөх шаардлагагүй.

Харин урьд нь умайн хүзүүний өөрчлөлт илэрч эмчлүүлж байсан эсвэл дархлаа сул хүмүүст шинжилгээ хийх давтамж илүү ойр байх бөгөөд үүнийг эмчлэгч эмч тусгайлан тогтооно.

Шинжилгээнд хэрхэн зөв бэлдэх вэ?

Шинжилгээний хариу үнэн зөв гарахад хувь хүний бэлтгэл маш чухал үүрэгтэй. Буруу бэлдсэнээс болж эсийн бүтэц алдагдах эсвэл хариу буруу гарах эрсдэлтэй тул дараах дүрмийг баримтлаарай.

• Сарын тэмдгийн үеэр өгөхгүй: Шинжилгээ өгөх хамгийн тохиромжтой хугацаа бол сарын тэмдэг бүрэн дууссанаас хойш дор хаяж 5 хоногийн дараа юм.

• Бэлгийн харьцаанаас татгалзах: Шинжилгээ өгөхийн өмнөх 2 хоног бэлгийн харьцаанд ороогүй байх шаардлагатай.

• Үтрээний бүтээгдэхүүн хэрэглэхгүй: Шинжилгээ өгөхөөс 2–3 хоногийн өмнөөс үтрээгээ угаах (душ тавих), үтрээний лаа, тос, гель, тампон зэргийг огт хэрэглэж болохгүй.

Эдгээр дүрмийг баримталснаар умайн хүзүүний эсүүд өөрийн хэвийн төрхөөрөө лабораторид очиж, эмч зөв оношлох боломж бүрдэнэ.

Умайн хүзүүний эсийн шинжилгээний хариу унших нь

Шинжилгээний хариу гарсаны дараа эмнэлгийн нарийн нэр томьёог хараад эмэгтэйчүүд маш их сандардаг. Гэвч хэвийн бус хариу гарсан нь таныг шууд хавдартай болсон гэсэн үг биш юм. Шинжилгээ өгсөн 10 эмэгтэй тутмын 1-д нь ямар нэгэн байдлаар өөрчлөлт илэрдэг бөгөөд хөнгөн өөрчлөлтүүдийн ихэнх нь 1–2 жилийн дотор хүний өөрийн дархлаагаар аяндаа хэвийн болдог.

Дараах хүснэгтэд умайн хүзүүний эсийн шинжилгээний хариу унших үндсэн ангиллуудыг тайлбарлав.

Шинжилгээний хариу	Товчлол ба утга	Дараагийн алхам
Хэвийн	NILM (Negative for Intraepithelial Lesion or Malignancy) – Ямар нэгэн өөрчлөлтгүй, эрүүл эсүүд.	Хуваарийн дагуу дараагийн шинжилгээг өгнө.
Тодорхойгүй хэвийн бус эсүүд	ASC-US – Хэвийн бус эсүүд байгаа ч шалтгаан нь тодорхойгүй. Ихэнхдээ хавдрын урьдал биш байдаг.	HPV шинжилгээ өгч вирустэй эсэхийг тодруулна.
Хөнгөн зэргийн өөрчлөлт	LSIL (CIN 1) – Эсийн хөнгөн өөрчлөлт. Ихэнх тохиолдолд вирус биеэс өөрөө арилж, эсүүд эрүүлждэг.	Эмчийн хяналтад орж, тодорхой хугацааны дараа давтан өгнө.
Хүнд зэргийн өөрчлөлт	HSIL (CIN 2, CIN 3) – Өөрөө арилах магадлал бага, хавдарт шилжих эрсдэлтэй хүнд өөрчлөлт.	Заавал нарийвчилсан оношилгоо, эмчилгээ шаардлагатай. Эмчилгээ маш үр дүнтэй.
Бусад нэмэлт өөрчлөлтүүд	ASC-H, AGC – Нэмэлт шинжилгээ заавал шаардлагатай хэвийн бус өөрчлөлтүүд.	Кольпоскопи болон биопсийн шинжилгээ хийлгэнэ.

Шинжилгээний хариу өөрчлөлттэй гарвал дараа нь юу болох вэ?

Хэрэв таны эсийн шинжилгээний хариу дээрх хэвийн бус ангилалд багтаж, өөрчлөлттэй гарсан бол эмч танд дараах нэмэлт шинжилгээнүүдийг зөвлөх болно.

Эхний алхам бол HPV вирус байгаа эсэхийг баталгаажуулах явдал юм. Үүний тулд HPV шинжилгээг хийнэ. Мөн шаардлагатай бол тодорхой хугацааны дараа давтан Пап тест өгөхийг зөвлөж болно.

Хэрэв өөрчлөлт илүү гүнзгий эсвэл эрсдэлтэй гэж үзвэл кольпоскопи хийнэ. Энэ нь умайн хүзүүний гадаргууг тусгай томруулагч микроскоп бүхий багажаар нарийвчлан харах оношилгоо юм. Хэрэв кольпоскопийн үед сэжигтэй хэсэг илэрвэл эмч тэр хэсгээс маш жижиг хэсгийг таслан авч лабораторид шинжлүүлдэг бөгөөд үүнийг биопси (эдийн дээж) гэнэ.

Хүнд зэргийн өөрчлөлттэй (HSIL) гарсан ч сандрах хэрэггүй. Орчин үеийн бага хөнөөлтэй мэс ажилбарууд нь умайн хүзүүний өөрчлөлттэй хэсгийг авч хаядаг бөгөөд энэ нь ихэнх тохиолдолд өвчнийг бүрэн эдгээж, цаашид хавдар болохоос найдвартай хамгаалдаг.

Насыг хүлээлгүй, яаралтай эмчид үзүүлэх шинж тэмдэгүүд

Умайн хүзүүний хорт хавдар нь эхний шатандаа ямар ч зовиур, шинж тэмдэггүй явагддаг тул урьдчилан сэргийлэх шинжилгээ чухал байдаг. Гэвч хэрэв танд дараах умайн хүзүүний хавдар шинж тэмдэг илэрвэл урьдчилан сэргийлэх үзлэгийн хугацаа эсвэл насыг хүлээлгүйгээр яаралтай эмэгтэйчүүдийн эмчид хандах хэрэгтэй.

• Хэвийн бус цус алдалт: Сарын тэмдгийн хооронд, бэлгийн харьцааны дараа эсвэл цэвэршилтийн дараа гэнэт цус гарах.

• Үтрээний өөрчлөлттэй ялгадас: Хэвийн бус, эвгүй үнэртэй эсвэл их хэмжээний ялгадас тасралтгүй гарах.

• Өвдөлт: Бэлгийн харьцааны үед өвдөх, аарцаг, нуруу, хөлөөр байнга чинэрч өвдөх.

• Ерөнхий зовиур: Шалтгаангүйгээр жин хасах, байнгын ядарч сульдах мэдрэмж төрөх.

Эдгээр шинж тэмдэг нь хавдраас гадна үрэвсэл, халдварын шалтгаантай байж болох тул заавал мэргэжлийн эмчид үзүүлж оношийг тодруулах шаардлагатай.

Түгээмэл асуулт, хариулт (FAQ)

1. Би бэлгийн харьцаанд ороогүй бол Пап тест өгөх шаардлагатай юу?

Үгүй. Умайн хүзүүний хорт хавдрын гол шалтгаан болох HPV вирус нь бэлгийн замаар дамждаг тул бэлгийн амьдрал эхлээгүй охид, эмэгтэйчүүд энэхүү шинжилгээг өгөх шаардлагагүй.

2. Хэрэв би урьд нь HPV вакцин хийлгэсэн бол Пап тест өгөх хэрэгтэй юу?

Тийм ээ, заавал өгөх шаардлагатай. Вакцин нь хавдар үүсгэх хамгийн өндөр эрсдэлтэй вирусийн хэв шинжүүдээс хамгаалдаг ч бусад бага эрсдэлтэй төрлүүдээс бүрэн хамгаалж чадахгүй. Тиймээс вакцин хийлгэсэн ч тогтмол шинжилгээндээ хамрагдах ёстой.

3. Эсийн шинжилгээ өгөхөд өвдөх үү?

Үгүй, шинжилгээ өвдөлтгүй. Зөөлөн сойзоор умайн хүзүүний гадаргууг арчиж авдаг тул бага зэрэг нухах, базах мэт эвгүй мэдрэмж төрж болно. Энэ нь хэдхэн секунд л үргэлжилнэ.

4. Жирэмсэн үед Пап тест өгч болох уу?

Тийм ээ, болно. Жирэмсний эхний хугацаанд урьдчилан сэргийлэх хяналтын журмаар авч болдог бөгөөд энэ нь урагт ямар нэгэн сөрөг нөлөө үзүүлэхгүй. Гэхдээ эмчдээ жирэмсэн гэдгээ заавал урьдчилж хэлэх хэрэгтэй.

5. Сарын тэмдэг ирж байх үед шинжилгээ өгч болох уу?

Болохгүй. Сарын тэмдгийн цус нь умайн хүзүүний эсүүдийг халхалж, микроскопоор харахад саад болдог тул шинжилгээний хариу буруу гарах эрсдэлтэй. Сарын тэмдэг дууссанаас хойш 5 хоногийн дараа өгөх нь хамгийн тохиромжтой.

ГУИС-ийн дэргэдэх эмнэлэгт хэзээ хандах вэ?

Умайн хүзүүний эрүүл мэндээ хамгаалах хамгийн найдвартай арга бол нарийн мэргэжлийн эмчийн хяналтад тогтмол орох явдал юм. ГУИС-ийн дэргэдэх эмнэлэгт умайн хүзүүний эсийн шинжилгээг орчин үеийн шингэн суурьт цитологийн (LBC) аргаар маш нарийвчлалтай авч байна. Мөн үтрээний PCR шинжилгээгээр HPV болон бусад бэлгийн замын халдварыг цогцоор нь оношилдог.

Манай эмнэлэгт умайн хүзүүний эсийн шинжилгээ нь эмэгтэйчүүдийн урьдчилан сэргийлэх багц үзлэгийн (эмчийн үзлэг + мазок + эхо оношилгоо) нэг хэсэг болж хийгддэг тул та нэг дороос бүх үйлчилгээг авах боломжтой. Хэрэв шинжилгээний хариу өөрчлөлттэй гарвал манай эмнэлэгт кольпоскопийн нарийн оношилгоог хийж, дараагийн шатны зөвлөгөө, эмчилгээг эмчийн хяналтад шуурхай хийдэг.

Хэрэв та сүүлийн 3 жилд умайн хүзүүний эсийн шинжилгээ өгөөгүй бол ГУИС-ийн дэргэдэх эмнэлгийн эмэгтэйчүүдийн багц үзлэгт цаг захиалж, хариугаа мэргэжлийн эмчээр тайлбарлуулаарай.

Холбоо барих мэдээлэл:
📞 Утас: +976 7013-1662
📍 Хаяг: СБД, 11-р хороо, Ногоон нуурын 51, ГУИС-ийн хичээлийн байр
🗓 Цаг захиалга: https://gluh.mn/book-appointment/